Phần lớn trẻ khoẻ mạnh từ vùng nhiệt đới thích nghi được với mùa đông phương Bắc trong vài ngày đầu, nếu được mặc đúng cách, ngủ đủ, uống đủ nước và biết nhận ra dấu hiệu cơ thể bị lạnh quá mức. Điều làm trẻ khó chịu nhất thường không phải cái lạnh ngoài trời, mà là sự chênh lệch giữa ngoài trời lạnh và trong phòng sưởi khô, cùng ngày ngắn khiến nhịp ngủ lệch. Những thứ này chuẩn bị được từ trước khi đi.
Bài này viết cho phụ huynh có con lần đầu đi trại đông ở Hàn Quốc, Nhật Bản, Trung Quốc phía bắc, châu Âu hay Bắc Mỹ. Nội dung là kiến thức phổ thông về cách cơ thể phản ứng với lạnh và kinh nghiệm thực tế của các chuyến đi; với trẻ có bệnh nền như hen suyễn, chàm da, bệnh tim mạch, gia đình cần hỏi bác sĩ điều trị trước chuyến đi.
Cơ thể phản ứng với lạnh ra sao
Khi gặp lạnh, cơ thể thu hẹp mạch máu ở da và tay chân để giữ nhiệt cho các cơ quan bên trong. Vì vậy ngón tay, ngón chân, tai và mũi lạnh trước tiên. Khi lạnh hơn, cơ thể run để sinh nhiệt. Run là tín hiệu bình thường, nhưng run kéo dài là dấu hiệu nên vào chỗ ấm. Trẻ nhỏ mất nhiệt nhanh hơn người lớn vì diện tích da lớn so với khối lượng cơ thể.
Trẻ lớn lên ở vùng nóng không có bất lợi bẩm sinh đáng kể, nhưng thiếu kinh nghiệm. Các em không quen đội mũ, đeo găng, không biết rằng ngồi yên ở ngoài trời mười lăm phút lạnh hơn nhiều so với đi bộ. Các em cũng hay cởi áo khoác khi thấy nóng lúc chạy chơi rồi quên mặc lại. Phần lớn sự cố nhỏ trong trại đông bắt nguồn từ thói quen, không phải từ thời tiết.
Gió làm cảm giác lạnh tăng mạnh. Một ngày âm năm độ có gió cảm thấy lạnh hơn một ngày âm mười độ trời lặng. Khi đọc dự báo thời tiết nơi đến, nên nhìn cả nhiệt độ cảm nhận, hoặc hỏi trường về điều kiện gió ở khu trại, chứ không chỉ nhìn nhiệt độ trung bình.
Mặc nhiều lớp: nguyên tắc đơn giản mà trẻ hay làm sai
Lớp trong cùng giữ khô. Áo sát người nên là loại thoát ẩm như len mỏng hay sợi tổng hợp, không phải áo thun cotton dày. Cotton ướt mồ hôi giữ nước sát da, khi đứng yên sẽ rất lạnh. Trẻ vận động nhiều trong trại đông nên càng cần lớp này đúng chất liệu.
Lớp giữa giữ ấm. Áo nỉ, áo len hoặc áo lông vũ mỏng tạo khoảng không khí giữ nhiệt. Hai lớp mỏng thường tốt hơn một lớp dày vì dễ cởi bớt khi vào phòng sưởi.
Lớp ngoài chắn gió và nước. Áo khoác ngoài cần chắn gió, chống thấm nhẹ nếu có tuyết. Lớp này không cần dày nếu hai lớp trong đã đủ ấm. Quần dài có lót hoặc mặc thêm quần giữ nhiệt bên trong khi ra ngoài lâu.
Đầu, tay, chân là ba chỗ dễ quên. Mũ len trùm tai, găng tay, tất dày và giày kín, đế bám là bộ tối thiểu. Trẻ hay làm mất găng tay; mang dư một đôi là kinh nghiệm thực tế của nhiều gia đình.
Cởi bớt khi vào trong. Phòng học, nhà ăn, ký túc xá có sưởi thường ấm. Mặc nguyên bộ đồ ngoài trời trong phòng làm trẻ ra mồ hôi, rồi khi bước ra ngoài lại lạnh đột ngột. Dạy con thói quen cởi áo khoác khi vào và mặc lại trước khi ra.
Không khí khô và phòng sưởi
Mùa đông ở nhiều nơi phương Bắc có độ ẩm thấp, và sưởi trong nhà làm không khí khô thêm. Với trẻ quen độ ẩm cao của Việt Nam, vài ngày đầu thường gặp môi nứt, da tay khô ráp, mũi khô, đôi khi chảy máu cam nhẹ, cổ họng rát khi ngủ dậy. Phần lớn là khó chịu, không nguy hiểm, nhưng làm con ngủ không ngon và dễ cáu.
Chuẩn bị thì đơn giản: son dưỡng môi, kem dưỡng da không mùi, bình nước cá nhân để uống đều trong ngày, và nếu được, một chiếc khăn ẩm phơi trong phòng ngủ. Một số trại có máy tạo ẩm, có thể hỏi trước. Trẻ có chàm da, viêm mũi dị ứng nên mang đủ thuốc đang dùng theo đơn và hỏi bác sĩ cách xử lý khi da khô nặng hơn.
Uống nước là việc trẻ hay quên nhất khi trời lạnh, vì không thấy khát. Mất nước nhẹ làm trẻ mệt, đau đầu và dễ bị lạnh hơn. Nhắc con mang bình nước theo và uống vào mỗi giờ nghỉ là một thói quen nhỏ nhưng hiệu quả.
Tắm nước quá nóng và quá lâu cũng làm da khô thêm, dù trẻ rất thích sau một ngày lạnh. Tắm nước ấm vừa phải, lau khô rồi thoa kem dưỡng ngay khi da còn hơi ẩm là cách giữ da đỡ nứt nẻ mà nhiều gia đình ở xứ lạnh vẫn làm hằng ngày. Dặn con điều này trước khi đi, vì ở trại không ai nhắc từng em.
Ngày ngắn, trời tối sớm và giấc ngủ
Giữa mùa đông, ở nhiều nơi phương Bắc trời sáng muộn và tối sớm, có nơi mặt trời lặn từ khoảng năm giờ chiều. Càng lên phía bắc, ngày càng ngắn. Với trẻ quen ngày dài nắng chói, thiếu ánh sáng khiến các em buồn ngủ sớm, khó dậy buổi sáng, đôi khi thấy uể oải không rõ lý do. Kết hợp với lệch giờ nếu bay xa, giấc ngủ là thứ dễ xáo trộn nhất trong tuần đầu.
Cách giúp con khá thực tế: ra ngoài trời vào buổi sáng, dù trời lạnh, để cơ thể nhận ánh sáng tự nhiên; giữ giờ đi ngủ và giờ dậy đều như lịch của trại; hạn chế màn hình buổi tối; không ngủ trưa quá dài. Phần lớn trại có lịch sinh hoạt chặt nên đã làm thay phụ huynh một nửa, việc còn lại là dặn con không thức khuya nhắn tin về nhà theo giờ Việt Nam.
Với Hàn Quốc, Nhật Bản, chênh múi giờ chỉ hai tiếng, nên lệch giờ gần như không đáng kể. Với châu Âu, Bắc Mỹ, lệch giờ cộng với ngày ngắn có thể làm trẻ mệt hai ba ngày đầu. Chọn chương trình có vài ngày đầu nhẹ nhàng là điều nên hỏi.
Dấu hiệu cần báo người kèm ngay
Trẻ không phải lúc nào cũng tự nhận ra mình bị lạnh quá mức. Dạy con, và hỏi trường có dạy, những dấu hiệu sau. Gặp dấu hiệu nào thì vào chỗ ấm và báo người lớn:
- Run không dừng được dù đã vận động.
- Ngón tay, ngón chân, tai hoặc má tê, trắng bệch, cứng, mất cảm giác.
- Nói lắp, lóng ngóng, buồn ngủ bất thường khi đang ở ngoài trời.
- Quần áo, tất, găng tay bị ướt và không thay được.
- Đau ngực, khó thở, ho nhiều khi gặp không khí lạnh, nhất là trẻ có tiền sử hen.
- Chảy máu cam không cầm được sau vài phút.
Những dấu hiệu này phần lớn tự hết khi được sưởi ấm, thay đồ khô. Điều quan trọng là con không ngại báo vì sợ bị coi là yếu, và trại có người lớn biết sơ cứu khi trẻ bị lạnh quá mức.
Ba ngày đầu: nhịp thích nghi gợi ý
Nhiều trại có lịch riêng cho tuần đầu. Nếu không có, đây là nhịp mà người kèm và phụ huynh có thể cùng nhắc con:
- Ngày đến: ăn nhẹ, tắm nước ấm, xếp đồ theo lớp để sáng mai mặc nhanh, đi ngủ đúng giờ địa phương dù chưa buồn ngủ.
- Ngày thứ nhất: ra ngoài trời buổi sáng ít nhất nửa tiếng, mặc đủ lớp, tập cởi áo khoác khi vào phòng và mặc lại khi ra; uống nước đều, bôi son dưỡng môi.
- Ngày thứ hai: tham gia hoạt động ngoài trời dài hơn, để ý tay chân có lạnh tê không, thay tất ngay nếu ướt; buổi tối kể cho người kèm nghe chỗ nào trên người thấy khó chịu.
- Ngày thứ ba: phần lớn trẻ đã quen nhịp; nếu con vẫn mất ngủ, chán ăn, ho nhiều hoặc mệt bất thường, người kèm nên báo gia đình và cân nhắc cho đi khám.
Ba ngày này không phải quy định y khoa, chỉ là cách sắp xếp giúp một đứa trẻ từ vùng nóng làm quen dần thay vì bị ném thẳng vào một lịch hoạt động dày. Trại có kinh nghiệm với học sinh nhiệt đới thường làm tương tự mà không cần ai nhắc.
Phụ huynh ở nhà làm được gì
Khi con ở xa, phụ huynh không mặc áo cho con được, nhưng làm được ba việc. Một là chuẩn bị trước thật kỹ: tập cho con mặc thử bộ đồ nhiều lớp ở nhà, thử đi giày mới vài lần để không bị phồng chân, ghi cho con một tờ nhắc nhỏ những dấu hiệu cần báo người lớn. Trẻ đã mặc thử một lần sẽ tự tin hơn nhiều khi đứng giữa trời âm độ.
Hai là hỏi đúng câu khi gọi điện. Thay vì hỏi chung "con có lạnh không", hỏi cụ thể hôm nay con mặc mấy lớp, tối qua ngủ mấy tiếng, đã uống bao nhiêu chai nước, tay chân có bị nứt không. Câu hỏi cụ thể giúp con tự kiểm tra mình, và giúp phụ huynh nhận ra sớm khi có chuyện.
Ba là giữ bình tĩnh trước những than phiền nhỏ. Môi nứt, da khô, nhớ món ăn nhà là chuyện của gần như mọi đứa trẻ đi mùa đông lần đầu. Phản ứng quá lo lắng khiến con nghĩ mình đang gặp chuyện nghiêm trọng. Lắng nghe, nhắc cách xử lý, và liên hệ người kèm nếu thấy cần, là đủ.
Ăn uống và vận động trong mùa lạnh
Cơ thể tiêu tốn nhiều năng lượng hơn để giữ ấm, nên trẻ thường đói nhanh hơn trong trại đông. Bữa ăn ở các nước phương Bắc mùa đông thường nhiều tinh bột, nhiều món nóng, phần lớn trẻ thích. Một ít đồ ăn nhẹ quen thuộc mang từ nhà như bánh quy, hạt khô đóng gói giúp con có năng lượng giữa các buổi hoạt động, với điều kiện nước đến cho phép mang và trường không cấm đồ ăn trong phòng.
Vận động là cách giữ ấm tự nhiên nhất. Trại đông tốt có hoạt động thể chất mỗi ngày, cả trong nhà lẫn ngoài trời. Nếu chương trình học dày, gần như không có giờ ra ngoài, con dễ mệt và bí bách. Hỏi trường tỉ lệ thời gian giữa học trong lớp và hoạt động vận động, nhất là với con nhỏ tuổi.
Đường phố, sân trường có băng là nguyên nhân trượt ngã thường gặp. Giày đế bám tốt và thói quen đi chậm, tay không đút túi khi đi trên đường trơn giúp giảm nguy cơ. Đó là kỹ năng trẻ học được trong một hai ngày nếu được người lớn nhắc ngay từ đầu.
Câu hỏi thường gặp
Con chưa từng trải qua mùa đông, có nên đi trại đông xứ lạnh không?
Có thể, nếu con khoẻ và chương trình có người kèm biết chăm trẻ trong thời tiết lạnh. Phần lớn trẻ thích nghi trong vài ngày. Nên chuẩn bị đúng quần áo, dạy con mặc nhiều lớp và các dấu hiệu bị lạnh quá mức, và chọn lần đầu là chương trình không quá nặng về hoạt động ngoài trời.
Có cần mua áo khoác lông vũ thật dày cho con không?
Không nhất thiết. Mặc nhiều lớp đúng cách thường hiệu quả hơn một chiếc áo thật dày, vì dễ điều chỉnh khi vào phòng sưởi. Một áo khoác ngoài chắn gió, một hai lớp giữ ấm ở giữa và áo lót thoát ẩm là đủ cho phần lớn trại đông ở Hàn Quốc, Nhật Bản.
Con bị chảy máu cam ở trại đông có đáng lo không?
Chảy máu cam nhẹ do không khí khô khá thường gặp với trẻ từ vùng ẩm và thường tự cầm sau vài phút khi ngồi thẳng, cúi đầu nhẹ, bóp cánh mũi. Nếu chảy kéo dài, lặp lại nhiều lần hoặc kèm triệu chứng khác, cần người kèm đưa con đi khám.
Trẻ có hen suyễn đi xứ lạnh cần chuẩn bị gì?
Không khí lạnh và khô có thể khởi phát cơn hen ở một số trẻ. Cần hỏi bác sĩ điều trị trước chuyến đi, mang đủ thuốc theo đơn kèm giấy tờ của bác sĩ, báo trường tình trạng của con và kế hoạch xử lý cơn hen, để người kèm biết thuốc để đâu và khi nào phải đưa đi khám.
Con hay ngủ sớm và mệt ở trại đông là bình thường không?
Trong vài ngày đầu, đó là phản ứng khá phổ biến do ngày ngắn, trời lạnh, hoạt động nhiều và có thể lệch giờ. Thường cải thiện sau khoảng một tuần khi con quen nhịp. Nếu con mệt kéo dài, bỏ ăn, sốt hay buồn bã rõ, nên trao đổi với người kèm để được theo dõi.