Có nên cho con đi du học ngắn hạn hay không phụ thuộc vào ba thứ: con đã sẵn sàng sống xa nhà vài tuần chưa, gia đình muốn chuyến đi mang lại điều gì, và thời điểm có thuận cho cả việc học lẫn sinh hoạt của nhà mình không. Khi cả ba đều ổn, một chuyến ngắn hạn thường là trải nghiệm đáng giá. Khi một trong ba còn lấn cấn, câu trả lời phù hợp có thể là "chưa", hoặc "có, nhưng theo hình thức khác".
Bài này không khuyên đi hay không đi. Nó đưa ra tám câu hỏi để cả nhà tự trả lời, tốt nhất là ngồi cùng nhau và có cả con tham gia. Mỗi câu hỏi kèm cách đọc câu trả lời và dấu hiệu nên dừng lại cân nhắc thêm.
Ba câu hỏi về con
Một: con có muốn đi không, và muốn vì điều gì? Nghe con nói bằng lời của con. "Con muốn đi vì bạn con đi" khác "con muốn đi vì con thích bơi và trại có bể bơi" và khác "con muốn thử nói tiếng Anh với người nước ngoài". Trẻ có lý do riêng thường chủ động hơn khi ở trại. Nếu con chỉ đi vì bố mẹ muốn, chuyến đi vẫn có thể tốt, nhưng cần dành nhiều thời gian hơn để con thấy điều gì hấp dẫn với chính mình.
Hai: con đã từng ngủ xa nhà chưa, và lúc đó thế nào? Một vài đêm ở nhà ông bà, một chuyến dã ngoại có ngủ lại cùng lớp, một trại hè trong nước là những phép thử tốt. Không cần con "không khóc"; điều quan trọng là con có ổn dần lên không, có tìm được người lớn để nói chuyện không. Nếu con chưa từng xa nhà đêm nào, nên có ít nhất một lần thử trong nước trước.
Ba: con tự lo được những việc cơ bản chưa? Tắm gội, đánh răng, thay quần áo phù hợp thời tiết, sắp đồ vào tủ, giữ đồ dùng cá nhân, nói khi đau hay mệt, uống thuốc theo giờ nếu có. Trại có người hỗ trợ, nhưng không ai làm thay hoàn toàn. Thiếu một hai kỹ năng thì tập được trong vài tuần trước khi đi; thiếu gần hết thì nên lùi thời điểm.
Ba câu hỏi về gia đình
Bốn: cả nhà muốn chuyến đi mang lại điều gì? Liệt kê và xếp thứ tự: tự lập, ngoại ngữ, làm quen môi trường quốc tế, kết bạn, khám phá một sở thích, chuẩn bị cho du học sau này. Thứ tự này quyết định nên chọn trại hè, khoá tiếng, học ghép hay tour giáo dục. Nếu mục tiêu số một là "con phải lên điểm tiếng Anh thật nhanh", nên tự hỏi liệu áp lực đó có làm hỏng trải nghiệm của con không.
Năm: cha mẹ có sẵn sàng để con xa vài tuần không? Câu hỏi này thường bị bỏ qua. Cha mẹ lo lắng quá mức, gọi điện liên tục, đọc mọi tin nhắn trong nhóm phụ huynh với tâm trạng căng thẳng sẽ truyền sự lo lắng đó sang con. Nếu cha mẹ chưa sẵn sàng, chuyến đi ngắn hơn hoặc gần hơn có thể phù hợp hơn cho cả nhà.
Sáu: ngân sách có thoải mái không? Bài này không nêu giá, nhưng có một nguyên tắc: chuyến đi nên là khoản chi mà gia đình không phải căng thẳng để trả. Nếu khoản chi lớn đến mức cả nhà kỳ vọng con "phải mang về kết quả xứng đáng", áp lực đó sẽ đè lên con trong suốt chuyến đi và sau khi về.
Hai câu hỏi về thời điểm
Bảy: lịch học của con có chỗ cho chuyến đi không? Mùa hè thường thuận nhất, nhưng cần trừ thời gian học hè bắt buộc, ôn thi chuyển cấp nếu có, và ít nhất vài ngày nghỉ ngơi sau khi về trước năm học mới. Những năm con thi vào lớp 6, lớp 10 hoặc thi tốt nghiệp, chuyến đi có thể vẫn khả thi nhưng cần tính kỹ hơn.
Tám: hiện tại con có đang trải qua biến động lớn không? Chuyển nhà, chuyển trường, gia đình có thay đổi lớn, con vừa ốm dài ngày, hay con đang gặp khó khăn về cảm xúc. Những lúc như vậy, thêm một môi trường mới có thể là quá sức. Không phải không đi được, nhưng nên hỏi ý kiến người hiểu con như giáo viên hoặc chuyên gia tâm lý nếu con đang được theo dõi. Có những trường hợp chuyến đi lại là khoảng nghỉ tốt cho con sau một năm căng thẳng, miễn là chương trình có người lớn tinh ý và gia đình nói trước với họ về hoàn cảnh của con.
Khi bố và mẹ chưa cùng ý
Rất thường gặp: một người muốn cho con đi ngay, người kia thấy chưa đến lúc. Hai bên đều có lý, và con thường cảm nhận được sự bất đồng đó. Một chuyến đi bắt đầu từ tranh cãi trong nhà sẽ khó suôn sẻ, vì bất cứ khó khăn nào trong chuyến cũng dễ bị biến thành bằng chứng cho người không đồng ý.
Cách gỡ hiệu quả là tách nỗi lo thành từng điều cụ thể. "Con còn nhỏ" có thể là lo con không tự tắm gội được, lo con bị bạn bắt nạt, hay lo không liên lạc được khi cần. Mỗi nỗi lo cụ thể có một câu hỏi tương ứng để hỏi đơn vị tổ chức, hoặc một việc để tập với con. Khi nỗi lo đã có câu trả lời, nhiều khi người phản đối tự thấy yên tâm hơn.
Nếu sau khi làm rõ mà vẫn chưa cùng ý, một phương án trung gian thường được cả hai chấp nhận: chuyến ngắn hơn, gần hơn, hoặc một người đi cùng ở gần trại trong tuần đầu. Điều quan trọng là khi đã quyết, cả hai nói với con bằng một giọng, để con không phải mang theo cảm giác mình đi trong sự lo lắng của một người ở nhà.
Nghe thêm ý kiến từ ngoài gia đình
Giáo viên chủ nhiệm hay thầy cô dạy ngoại ngữ của con thường nhìn thấy những điều cha mẹ không thấy: con cư xử thế nào khi không có bố mẹ, có hay chủ động hỏi bài, có chơi được với nhiều nhóm bạn không. Một cuộc trò chuyện ngắn với thầy cô có thể giúp gia đình nhìn mức sẵn sàng của con rõ hơn.
Gia đình có con từng đi cũng là nguồn tốt, miễn là nhớ rằng mỗi đứa trẻ khác nhau. Nên hỏi họ những câu cụ thể như con được xếp phòng thế nào, gọi về nhà ra sao, có sự cố gì và trại xử lý thế nào, thay vì chỉ hỏi chung "có tốt không". Những câu trả lời cụ thể giúp gia đình biết nên hỏi gì khi tìm hiểu chương trình.
Ngược lại, nên thận trọng với những lời khuyên chỉ dựa trên ấn tượng chung, như "đi đâu cũng thế" hay "trẻ con đi đâu cũng thích". Quyết định là của gia đình, và gia đình là người hiểu con nhất.
Đọc kết quả: đi ngay, chờ thêm hay đổi hình thức
Sau khi trả lời tám câu hỏi, đa số gia đình rơi vào một trong ba nhóm dưới đây.
| Tình huống | Dấu hiệu | Hướng phù hợp |
|---|---|---|
| Sẵn sàng | Con muốn đi vì lý do riêng, đã từng ngủ xa nhà ổn, tự lo được việc cơ bản, gia đình có mục tiêu rõ và lịch thuận | Chọn chương trình theo mục tiêu, bắt đầu chuẩn bị giấy tờ |
| Gần sẵn sàng | Con muốn đi nhưng chưa từng xa nhà, hoặc còn thiếu vài kỹ năng tự lập, hoặc cha mẹ còn lo | Chuyến ngắn hơn, gần hơn, đi cùng bạn thân hoặc theo đoàn có trưởng đoàn; dành vài tuần tập kỹ năng |
| Chưa nên | Con phản đối rõ ràng, đang trong biến động lớn, hoặc gia đình đi chủ yếu vì áp lực bên ngoài | Chờ thêm một mùa, thử trại hè trong nước, hoặc chuyến đi gia đình cùng học |
Kết quả không cố định. Một đứa trẻ "chưa nên" năm nay có thể "sẵn sàng" chỉ sau một năm. Điều quan trọng là quyết định dựa trên con và gia đình mình, không dựa trên việc bạn cùng lớp đã đi hay chưa.
Những lý do nghe hợp lý nhưng nên nghĩ lại
"Cho con đi để con biết khổ mà ngoan hơn." Trại hè và trường tiếng không được thiết kế để kỷ luật trẻ. Trẻ đang có vấn đề hành vi thường gặp khó khăn hơn ở môi trường mới, và có thể bị gửi về sớm nếu vi phạm nội quy nghiêm trọng. Những vấn đề này cần được giải quyết ở nhà, với sự hỗ trợ phù hợp.
"Bạn bè con đều đi rồi." Áp lực đồng trang lứa là thật, nhưng chọn chương trình chỉ vì nhóm bạn đi thường dẫn đến việc cả nhóm dính nhau, nói tiếng Việt suốt chuyến. Nếu con muốn đi cùng bạn, có thể chọn cùng chương trình nhưng đề nghị trại xếp phòng và lớp riêng.
"Đi một lần cho con tiến bộ tiếng Anh hẳn." Vài tuần ở môi trường nói tiếng Anh giúp con bớt ngại nói và nghe quen tai hơn, nhưng không thay được việc học đều đặn nhiều năm. Kỳ vọng quá cao dễ dẫn tới thất vọng, cho cả cha mẹ lẫn con.
"Năm nay không đi thì lớn rồi không còn dịp." Các chương trình ngắn hạn có cho mọi lứa tuổi, từ thiếu nhi đến sinh viên và người đi làm. Bỏ qua một mùa hè không làm mất cơ hội.
"Đi xa nhất có thể cho đáng." Điểm đến xa, nổi tiếng không tự động mang lại trải nghiệm tốt hơn. Với chuyến đầu tiên, một nơi bay ngắn, ít lệch múi giờ, khí hậu gần với Việt Nam thường giúp con dồn sức cho việc thích nghi với con người và nếp sinh hoạt thay vì chống chọi với mệt mỏi và thời tiết.
Nếu quyết định đi: bốn việc làm ngay
Khi cả nhà đã thống nhất, những việc dưới đây nên làm sớm vì chúng tốn thời gian chờ:
- Kiểm tra hộ chiếu của con: còn hạn bao lâu, có đủ trang trống không. Nhiều nước yêu cầu hộ chiếu còn hạn ít nhất sáu tháng tính từ ngày nhập cảnh.
- Tìm hiểu yêu cầu thị thực và giấy tờ cho trẻ vị thành niên của nước đến, trên trang chính thức của đại sứ quán hoặc cơ quan di trú.
- Chọn hai đến ba chương trình phù hợp mục tiêu, gửi cùng một bộ câu hỏi để so sánh.
- Bắt đầu tập với con những kỹ năng tự lập còn thiếu, mỗi tuần một việc nhỏ, để đến ngày đi con đã quen.
Nếu quyết định chưa đi, hãy nói rõ với con lý do và khi nào cả nhà sẽ xem lại. Một quyết định "chưa" có lời giải thích và có hẹn thường được trẻ đón nhận tốt hơn nhiều so với một lời từ chối không rõ ràng.
Câu hỏi thường gặp
Con nói muốn đi nhưng hay nhớ nhà, có nên cho đi?
Có thể, nếu chuẩn bị tốt. Hãy chọn chuyến ngắn, có trưởng đoàn người Việt hoặc nhân viên nói được tiếng Việt, thống nhất trước lịch gọi điện vừa phải và tập ngủ xa nhà vài lần trước. Nhớ nhà ở mấy ngày đầu là bình thường; điều cần quan tâm là con có ổn dần không.
Có nên cho hai anh em đi cùng một chương trình?
Đi cùng giúp hai con có chỗ dựa, nhưng cũng dễ khiến hai anh em chỉ chơi với nhau. Nếu chênh nhau vài tuổi, chương trình thường xếp hai nhóm khác nhau; nên nói với con trước rằng mỗi đứa sẽ có bạn riêng và chỉ gặp nhau vào một số giờ.
Con chưa giỏi tiếng Anh có nên đi du học ngắn hạn?
Nhiều trại và khoá tiếng thiếu niên nhận học sinh từ trình độ thấp và xếp lớp theo bài kiểm tra đầu vào. Điều quan trọng là con có chịu thử nói hay không. Học trước một số câu giao tiếp cơ bản giúp con tự tin hơn trong những ngày đầu.
Nên cho con đi lần đầu ở độ tuổi nào?
Không có tuổi đúng cho mọi trẻ. Nhiều chương trình nhận trẻ từ khoảng 8 tuổi khi có người trông coi sát sao. Thay vì nhìn tuổi, hãy nhìn mức độ tự lập, kinh nghiệm ngủ xa nhà và mong muốn của con. Một đứa trẻ mười tuổi sẵn sàng có thể đi tốt hơn một thiếu niên chưa sẵn sàng.
Có nên để con quyết định hoàn toàn?
Nên cho con tham gia thật sự vào quyết định, nhưng người lớn vẫn chịu trách nhiệm về an toàn, ngân sách và thời điểm. Cách hợp lý là cha mẹ chọn trước vài phương án phù hợp, rồi để con cùng xem và chọn trong số đó.
Quyết định rồi nhưng con đổi ý trước ngày đi thì sao?
Hãy hỏi nhẹ nhàng xem điều gì khiến con lo, vì thường đó là nỗi sợ cụ thể như không có bạn, sợ đồ ăn lạ, sợ đi máy bay. Giải quyết đúng nỗi sợ đó thường hiệu quả hơn ép hay huỷ ngay. Đồng thời, đọc trước điều khoản huỷ để biết gia đình có những lựa chọn nào.