Trong chương trình trao đổi hai chiều giữa hai trường, sau khi con được một gia đình nước ngoài đón, đến lượt gia đình mình đón một học sinh từ trường bạn về ở vài ngày đến vài tuần. Việc chuẩn bị gồm năm phần: chỗ ngủ riêng và yên tĩnh, bữa ăn hợp với kiêng khem của bạn, lịch sinh hoạt rõ ràng, thủ tục khai báo tạm trú cho người nước ngoài theo quy định, và một kế hoạch giới thiệu đời sống Việt Nam vừa sức — không cần biến cả kỳ đón thành tour du lịch.
Phía đón là nửa còn lại của trao đổi văn hoá, và thường bị chuẩn bị qua loa hơn phía đi. Bài này giúp gia đình Việt chuẩn bị từ trước khi bạn đến, những ngày đầu, cách cân bằng giữa nếp nhà và nhu cầu của khách, và vai trò của chính con — người lúc này trở thành chủ nhà.
Trước khi bạn đến: hỏi trường và gia đình bạn những gì
Đơn vị tổ chức hoặc nhà trường thường gửi hồ sơ ngắn của học sinh sẽ đến. Nếu thông tin chưa đủ, gia đình nên hỏi thêm trước ít nhất vài tuần:
- Bạn có dị ứng, bệnh mạn tính, thuốc dùng hằng ngày không? Ai là người liên hệ y tế khẩn cấp phía bạn?
- Bạn có kiêng khem gì về ăn uống: thịt heo, thịt bò, ăn chay, đồ có cồn?
- Bạn có thực hành tôn giáo nào cần giờ, chỗ riêng, như cầu nguyện hằng ngày, đi lễ cuối tuần?
- Bạn đã từng đi xa nhà chưa, có sợ chó, mèo, có quen ở nơi ồn ào không?
- Lịch học, hoạt động của bạn ở trường mình thế nào; ngày nào gia đình phụ trách hoàn toàn?
- Quy định của chương trình về giờ về, đi chơi riêng, dùng xe máy, bơi lội.
- Người phụ trách chương trình ở trường mình là ai, liên hệ thế nào ngoài giờ hành chính.
Những câu hỏi này giống với những gì gia đình chủ nhà nước ngoài đã hỏi khi đón con. Nhìn lại kinh nghiệm của con ở phía đi là cách nhanh nhất để biết khách cần gì.
Chỗ ở và bữa ăn: chuẩn bị vừa đủ
Gia đình không cần nhà to hay phòng đẹp. Khách cần những điều cơ bản được rõ ràng, và một chút riêng tư.
| Hạng mục | Nên có | Ghi chú |
|---|---|---|
| Chỗ ngủ | Giường hoặc nệm riêng, chăn gối sạch, chỗ để vali và treo quần áo | Ở chung phòng với con cùng giới được nếu chương trình cho phép; không ở chung phòng với người lớn khác giới |
| Phòng tắm | Giờ dùng rõ ràng, khăn riêng, hướng dẫn bình nóng lạnh | Nhiều bạn chưa quen vòi xịt, nhà tắm không tách khô ướt; giải thích một lần |
| Nước uống | Nước đóng bình hoặc nước đã đun sôi để nguội | Nói rõ không uống nước vòi |
| Bữa ăn | Có món nhẹ, ít cay; cơm, rau, trứng, thịt gà là an toàn | Hỏi kiêng khem trước; đồ ăn đường phố cho thử từ từ |
| Wifi, sạc | Mật khẩu, ổ cắm phù hợp hoặc bộ chuyển | Ổ cắm Việt Nam khác nhiều nước |
| Thông tin khẩn cấp | Một tờ giấy có địa chỉ nhà bằng tiếng Việt, liên lạc của gia đình | Để bạn mang theo khi ra ngoài |
Món ăn Việt thường được khách nước ngoài đón nhận tốt, nhưng nước mắm, rau thơm, độ cay và đồ ăn đường phố có thể khiến bụng chưa quen phản ứng. Cho bạn thử từng món, ít một trong vài ngày đầu, và đừng ép ăn hết như với con cháu trong nhà.
Thủ tục khai báo tạm trú cho người nước ngoài
Theo quy định về cư trú của người nước ngoài tại Việt Nam, khi người nước ngoài ở lại nhà dân, chủ nhà hoặc người đang quản lý nơi ở có trách nhiệm khai báo tạm trú với công an nơi có nhà. Việc khai báo có thể làm trực tiếp hoặc qua hình thức trực tuyến mà cơ quan công an địa phương hướng dẫn; cách làm, giấy tờ cần mang và thời hạn khai báo có thể thay đổi theo từng giai đoạn.
Trong chương trình trao đổi, nhà trường hoặc đơn vị tổ chức thường hướng dẫn gia đình làm thủ tục này, đôi khi hỗ trợ làm thay. Gia đình nên hỏi rõ ai chịu trách nhiệm khai báo, cần bản sao hộ chiếu và thị thực của bạn hay không, và kiểm tra lại với công an xã, phường nơi mình ở theo quy định hiện hành — đặc biệt sau khi bộ máy hành chính đã sắp xếp lại từ giữa năm 2025.
Ngoài khai báo, gia đình nên giữ một bản sao hộ chiếu, thị thực, bảo hiểm của bạn ở nhà (bản gốc bạn tự giữ hoặc giao trường giữ theo quy định chương trình). Khi có sự cố như mất hộ chiếu, ốm phải nhập viện, những bản sao này giúp xử lý nhanh hơn rất nhiều.
Những ngày đầu: nếp nhà nói ra, không để đoán
Giới thiệu các thành viên và cách gọi. Bạn nên gọi bố mẹ con thế nào: bằng tên, “Mr. và Mrs.”, hay học gọi “cô”, “chú”? Ông bà sống cùng thì giới thiệu cách chào ông bà. Nhiều bạn rất thích học cách xưng hô tiếng Việt.
Giờ giấc chung. Nhà ăn sáng, ăn tối lúc mấy giờ, ai nấu, cả nhà có ăn chung không, giờ tắm, giờ đi ngủ. Nói một lần, nhắc nhẹ khi cần.
Những điều nhà mình làm khác. Cởi giày ở cửa, có bàn thờ gia tiên trong nhà (giải thích là nơi tưởng nhớ ông bà, không chạm vào đồ trên đó), ngủ trưa, ăn cơm chung mâm gắp chung đĩa. Giải thích ngắn giúp bạn không lúng túng.
An toàn đường phố. Giao thông Việt Nam là điều khách nước ngoài thường bỡ ngỡ nhất. Dặn bạn không tự sang đường đông xe khi chưa quen, không tự đi xe máy, đội mũ bảo hiểm khi ngồi sau xe, giữ túi xách phía trong khi đi bộ.
Hỏi bạn cần gì. Cuối ngày đầu và cuối tuần đầu, hỏi: “Is there anything you need?”, “Is anything difficult for you?”. Khách thường ngại nói giống như con từng ngại khi ở nhà người khác.
Giới thiệu Việt Nam: đời sống thật hơn là điểm du lịch
Gia đình đón tiếp hay có xu hướng lên lịch dày đặc: ngày nào cũng đi tham quan, ăn nhà hàng. Điều học sinh trao đổi nhớ nhất lại thường là những việc rất đời thường: đi chợ sáng cùng mẹ, ăn bữa tối chung mâm với ông bà, theo con đến trường, xem cả nhà gói bánh, ngồi quán cà phê vỉa hè, tham dự một đám giỗ hay sinh nhật trong họ hàng.
Một kế hoạch cân bằng có thể gồm: các ngày trong tuần theo lịch trường, vài buổi chiều cùng con đi chợ, nấu ăn, chơi thể thao với bạn bè của con; cuối tuần một chuyến đi gần như bảo tàng, phố cổ, làng nghề, công viên. Để trống một vài buổi cho bạn nghỉ ngơi, gọi về nhà, viết nhật ký. Mệt mỏi và lệch múi giờ là có thật, nhất là tuần đầu.
Con là người quan trọng nhất trong phần này. Con biết bạn cùng tuổi thích gì, con có thể giới thiệu bạn với nhóm bạn ở trường, dạy bạn vài câu tiếng Việt, dẫn bạn đi những chỗ học sinh hay đi. Khi con đóng vai chủ nhà, con học được một điều mà chuyến đi trước không dạy được: nhìn văn hoá của chính mình qua mắt người khác.
Ông bà, họ hàng và hàng xóm: cả nhà cùng đón
Ở nhiều gia đình Việt, ông bà sống cùng hoặc ở gần, họ hàng ghé chơi thường xuyên, hàng xóm biết nhau. Với học sinh nước ngoài quen sống trong gia đình nhỏ, đây vừa là điều thú vị nhất, vừa có thể gây ngợp. Một buổi tối có mười người hỏi han, mời ăn, chụp ảnh có thể khiến bạn mệt hơn cả một ngày tham quan.
Cha mẹ nên báo trước với họ hàng rằng nhà có khách nước ngoài, nhờ mọi người hỏi han vừa phải, không ép ăn, không hỏi chuyện riêng tư như cân nặng, thu nhập gia đình, chuyện yêu đương — những câu người Việt quen hỏi thân mật nhưng với nhiều nền văn hoá là xâm phạm. Ảnh chụp chung với bạn cần hỏi bạn trước, và không đăng công khai khi bạn chưa đồng ý.
Ngược lại, một buổi gặp gỡ họ hàng được chuẩn bị nhẹ nhàng có thể là trải nghiệm đáng nhớ: ông kể chuyện ngày xưa, bà dạy gói bánh, các em nhỏ dạy chơi trò dân gian. Con làm phiên dịch và người giới thiệu, và lúc đó con sẽ thấy rõ vì sao những điều quen thuộc trong nhà mình lại đáng để kể.
Khi có khó khăn: ốm, nhớ nhà, không hợp nếp
Khách ốm nhẹ như đau bụng, cảm nắng là chuyện thường gặp những ngày đầu. Gia đình liên hệ người phụ trách chương trình ngay để thống nhất hướng xử lý, đưa bạn đến cơ sở y tế khi cần, và báo cho gia đình bạn qua kênh của trường. Không tự cho uống thuốc theo kinh nghiệm nhà mình mà không có chỉ định phù hợp, vì cơ địa và bảo hiểm của bạn có thể khác.
Nhớ nhà thường đến vào khoảng cuối tuần đầu tiên. Dấu hiệu là bạn ở trong phòng nhiều, ít ăn, ít nói. Cho bạn không gian, mời tham gia một hoạt động nhẹ, và giữ lịch gọi về nhà đều đặn. Nếu kéo dài, báo người phụ trách chương trình.
Có trường hợp bạn và gia đình thật sự không hợp nếp sống: bạn cần yên tĩnh mà nhà đông người, bạn ăn chay mà gia đình không quen nấu. Nói thẳng, nhẹ nhàng với bạn và với nhà trường từ sớm, cùng tìm cách điều chỉnh, tốt hơn là chịu đựng đến cuối kỳ rồi cả hai bên đều mệt.
Ngày bạn ra về: khép lại kỳ đón tiếp cho trọn
Ngày chia tay cũng cần chuẩn bị như ngày đón. Một kết thúc chu đáo giữ mối quan hệ giữa hai gia đình và hai trường lâu dài:
- Kiểm cùng bạn hành lý, hộ chiếu, thuốc, sạc, quà; nhắc quy định mang thực phẩm vào nước bạn.
- Đưa bạn đến điểm tập trung đúng giờ chương trình quy định, bàn giao cho người phụ trách.
- Tặng một món quà nhỏ có câu chuyện: ảnh in chung cả nhà, một món đồ thủ công, công thức món ăn bạn thích.
- Viết vài dòng nhận xét gửi nhà trường về kỳ đón tiếp: điều suôn sẻ, điều cần cải thiện cho đợt sau.
- Gửi lời chào đến gia đình bạn qua kênh của trường, kèm vài tấm ảnh đã được bạn đồng ý.
- Trò chuyện cùng con sau đó: con học được gì khi làm chủ nhà, con thấy văn hoá mình khác đi thế nào trong mắt bạn.
Nhiều gia đình kể rằng kỳ đón tiếp làm cả nhà nhìn lại nếp sống của mình: bữa cơm chung, cách chào ông bà, những món ăn quen thuộc bỗng trở nên đáng kể lại. Đó là món quà ngược mà trao đổi hai chiều mang lại cho chính gia đình đón.
Câu hỏi thường gặp
Nhà chật có đón được học sinh trao đổi không?
Được, nếu có chỗ ngủ riêng sạch sẽ, phòng tắm dùng được và một không gian yên tĩnh cho bạn nghỉ. Ở chung phòng với con cùng giới thường được chấp nhận khi chương trình cho phép. Học sinh trao đổi đến để sống đời sống thật của một gia đình Việt, không cần phòng khách sạn.
Ai phải khai báo tạm trú khi học sinh nước ngoài ở nhà mình?
Theo quy định về cư trú của người nước ngoài, chủ nhà hoặc người quản lý nơi ở có trách nhiệm khai báo tạm trú với công an nơi cư trú. Trong chương trình trao đổi, nhà trường thường hướng dẫn hoặc hỗ trợ. Gia đình nên hỏi rõ trường và kiểm tra cách làm hiện hành với công an xã, phường.
Học sinh trao đổi có được đi xe máy ở Việt Nam không?
Học sinh chưa đủ tuổi và chưa có giấy phép phù hợp thì không được tự lái. Ngồi sau xe máy của người lớn cần đội mũ bảo hiểm đúng cách và tuân theo quy định của chương trình — một số chương trình chỉ cho đi ô tô hoặc xe buýt. Hỏi rõ trường trước khi chở bạn.
Nên lên lịch tham quan thế nào cho học sinh trao đổi?
Ưu tiên đời sống thật: đi chợ, nấu ăn, theo con đến trường, bữa cơm với ông bà, vài chuyến đi cuối tuần gần nhà. Để trống thời gian nghỉ, nhất là tuần đầu. Lịch quá dày khiến bạn mệt và bỏ lỡ phần quý nhất là sống cùng một gia đình Việt.
Bạn trao đổi không ăn được đồ ăn Việt thì sao?
Hỏi kiêng khem và sở thích từ trước, chuẩn bị vài món nhẹ, ít cay như cơm, trứng, rau luộc, thịt gà, trái cây. Cho thử món mới từ từ, không ép. Nếu bạn ăn quá ít trong vài ngày, trao đổi với bạn và nhà trường để điều chỉnh.
Con nên làm gì khi trở thành chủ nhà của bạn trao đổi?
Giới thiệu bạn với nhóm bạn ở trường, dạy vài câu tiếng Việt, dẫn đi những nơi học sinh hay đến, giải thích nếp nhà mình, và để ý khi bạn mệt hay nhớ nhà. Đây là lúc con dùng lại những gì đã học khi ở nhà người khác, theo chiều ngược lại.