Mục tiêu của một chuyến du học ngắn hạn nên được đặt cùng con trước khi đi, gồm một đến ba điều cụ thể, quan sát được, và thuộc về chính con chứ không chỉ là mong muốn của cha mẹ. Thường các mục tiêu rơi vào năm nhóm: tự lập trong sinh hoạt, tự tin giao tiếp, hiểu và tôn trọng khác biệt văn hoá, khám phá một sở thích, và định hướng cho những bước học sau này.
Mục tiêu tốt không phải là con số. "Lên một bậc IELTS" hay "đạt điểm cao bài kiểm tra cuối khoá" là cách đo dễ gây áp lực và dễ sai lệch sau vài tuần. Bài này đưa ra năm nhóm mục tiêu, cách viết chúng thành việc cụ thể, và cách nhìn thay đổi của con khi về mà không cần chấm điểm hay so sánh với bạn khác.
Năm nhóm mục tiêu và ví dụ viết cụ thể
Mỗi nhóm có ví dụ mục tiêu viết mơ hồ và cách viết lại cho cụ thể. Mục tiêu cụ thể là thứ con có thể tự nhận ra mình đã làm được hay chưa.
| Nhóm | Viết mơ hồ | Viết cụ thể, quan sát được |
|---|---|---|
| Tự lập | Con tự lập hơn | Con tự giặt đồ của mình mỗi tuần và tự sắp đồ cho chuyến dã ngoại |
| Giao tiếp | Con giỏi tiếng Anh hơn | Con tự gọi món, tự hỏi đường, và kể được một câu chuyện ngắn với bạn nước khác |
| Văn hoá | Con hiểu văn hoá khác | Con kết bạn với ít nhất một người từ nước khác và kể lại được điều gì ở họ làm con bất ngờ |
| Sở thích | Con tìm được đam mê | Con thử một môn thể thao hoặc hoạt động mới chưa từng làm ở nhà |
| Định hướng | Con biết mình muốn du học | Con ghi lại ba điều thích và ba điều không thích khi học ở môi trường này |
Không cần chọn cả năm nhóm. Một chuyến hai tuần cho trẻ chín tuổi có thể chỉ cần một mục tiêu tự lập và một mục tiêu kết bạn. Một chuyến tám tuần cho học sinh lớp 10 có thể có thêm mục tiêu định hướng.
Vì sao không nên đặt mục tiêu bằng điểm số
Thứ nhất, các bài kiểm tra ở trại và trường tiếng thường dùng cho việc xếp lớp, không được thiết kế để đo chính xác tiến bộ sau vài tuần. Kết quả đầu khoá và cuối khoá có thể lệch vì nhiều lý do: con mệt, con quen dạng đề hơn, bài kiểm tra khác nhau. Đặt mục tiêu theo một con số dễ dẫn đến những so sánh không có nghĩa.
Thứ hai, khi con biết bố mẹ chờ một con số, trải nghiệm chuyển từ khám phá sang thi cử. Trẻ có thể bỏ qua hoạt động chiều để ôn bài, ngại thử nói vì sợ sai, và mang về cảm giác "chưa đủ tốt" dù đã có một mùa hè rất đáng giá.
Thứ ba, những gì quý nhất của chuyến đi thường không đo được bằng bài kiểm tra: khả năng tự xoay xở, sự tự tin khi gặp người lạ, sự tò mò về thế giới. Các nhà nghiên cứu về năng lực liên văn hoá, như mô hình của Darla Deardorff công bố năm 2006, mô tả năng lực này gồm thái độ cởi mở và tò mò, kiến thức về văn hoá, kỹ năng lắng nghe và quan sát, và cách hành xử phù hợp. Những phẩm chất này phát triển dần qua trải nghiệm và suy ngẫm, không qua một bài thi.
Điều này không có nghĩa bỏ qua hoàn toàn phần học. Nếu con theo một khoá có bài kiểm tra đầu và cuối, kết quả vẫn là thông tin hữu ích về những kỹ năng con đã luyện nhiều. Chỉ nên đọc kết quả ấy như một lát cắt, đặt cạnh nhận xét của giáo viên và câu chuyện của con, chứ không biến nó thành thước đo duy nhất cho cả chuyến đi. Và tuyệt đối tránh so kết quả của con với bạn cùng đoàn.
Đặt mục tiêu cùng con: một buổi trò chuyện bốn bước
Buổi trò chuyện nên diễn ra vài tuần trước khi đi, ở nơi thoải mái, không vội. Mục tiêu do con nói ra sẽ có sức nặng hơn mục tiêu cha mẹ đặt sẵn.
- Hỏi con hình dung chuyến đi thế nào: con nghĩ một ngày ở đó sẽ ra sao, con hào hứng điều gì nhất, lo điều gì nhất.
- Từ điều con hào hứng, gợi ý một mục tiêu cụ thể. Ví dụ con thích bơi, mục tiêu có thể là "tham gia đội bơi của trại và thử bơi một kiểu mới".
- Từ điều con lo, gợi ý một mục tiêu nhỏ để vượt qua. Ví dụ con sợ nói tiếng Anh, mục tiêu có thể là "mỗi ngày nói chuyện với một bạn không phải người Việt, dù chỉ vài câu".
- Viết lại các mục tiêu vào một trang giấy, để con mang theo hoặc chụp lại. Cha mẹ có thể thêm một mục tiêu của mình, nhưng nói rõ đó là mong muốn của cha mẹ.
Giữ số mục tiêu ít, một đến ba là đủ. Quá nhiều mục tiêu biến chuyến đi thành danh sách việc phải làm, và con sẽ thấy mình thất bại nếu không làm được hết.
Mục tiêu hợp với từng độ tuổi
Từ 8 đến 10 tuổi. Mục tiêu nên rất gần với sinh hoạt hằng ngày: tự chuẩn bị đồ đi bơi, tự nhớ uống nước, chơi được với bạn trong nhóm, thử một món ăn mới. Trẻ ở tuổi này nhớ trải nghiệm bằng cảm xúc nhiều hơn bằng thành tích, nên một mục tiêu vui và vừa sức giúp con giữ ấn tượng tốt.
Từ 11 đến 13 tuổi. Có thể thêm mục tiêu về giao tiếp và kết bạn: tự giới thiệu bản thân với bạn nước khác, tham gia một hoạt động nhóm mà không có bạn Việt nào. Trẻ ở tuổi này bắt đầu quan tâm cách người khác nhìn mình, nên mục tiêu nhỏ, chắc chắn làm được giúp xây sự tự tin.
Từ 14 đến 17 tuổi. Có thể đặt mục tiêu mang tính định hướng: tìm hiểu cách học ở môi trường này, thử trình bày một ý kiến trong lớp, ghi lại điều mình học được về bản thân. Ở tuổi này, nên để con tự đề xuất phần lớn mục tiêu; cha mẹ chỉ góp ý.
Cha mẹ cũng cần mục tiêu cho chính mình
Chuyến đi của con cũng là một trải nghiệm của cha mẹ: lần đầu không biết con đang làm gì từng giờ, lần đầu để người khác chăm con hằng ngày. Đặt cho mình một hai mục tiêu giúp cha mẹ đi qua những tuần này nhẹ nhàng hơn và không vô tình làm khó con.
Một số mục tiêu hay gặp: chỉ gọi cho con theo lịch đã thống nhất, không gọi thêm vì lo; không hỏi trưởng đoàn mỗi ngày trừ khi có việc cụ thể; đọc thông tin trong nhóm phụ huynh một lần mỗi tối thay vì theo dõi liên tục; khi con kể chuyện buồn, nghe hết rồi mới hỏi, không vội đề nghị đón về.
Những mục tiêu này nghe đơn giản nhưng khó giữ. Trẻ thường ổn nhanh hơn cha mẹ nghĩ, và những cuộc gọi lo lắng từ nhà đôi khi chính là điều khiến con nhớ nhà hơn. Khi cha mẹ bình tĩnh, con có thêm khoảng trống để tự xoay xở.
Trong chuyến đi: giữ mục tiêu mà không thành áp lực
Khi gọi điện với con, hãy hỏi về trải nghiệm trước, về mục tiêu sau. "Hôm nay con làm gì vui?" mở ra cuộc trò chuyện tốt hơn "con đã nói chuyện với bạn nước ngoài chưa?". Nếu con tự nhắc đến mục tiêu, hãy hỏi tiếp, khen nỗ lực cụ thể thay vì khen chung chung.
Một cách hay là khuyến khích con giữ nhật ký ngắn, mỗi tối vài dòng hoặc vài tấm ảnh kèm một câu mô tả. Nhật ký không chỉ giúp con nhớ lại, mà còn giúp con tự thấy mình thay đổi: tuần đầu viết "con không hiểu thầy nói gì", tuần thứ ba viết "hôm nay con hỏi lại thầy và hiểu bài". Một số trại tổ chức buổi viết nhật ký bằng ngoại ngữ, cũng là cơ hội tốt.
Nếu mục tiêu tỏ ra quá khó hoặc không còn phù hợp, cho phép con điều chỉnh. Có thể con định học bơi nhưng phát hiện mình thích bóng rổ hơn; đó không phải thất bại mà là một khám phá. Mục tiêu là công cụ để định hướng, không phải hợp đồng.
Khi con về: nhìn thay đổi qua câu chuyện, không qua điểm
Vài ngày sau khi về, khi con đã nghỉ ngơi, hãy dành một buổi xem lại mục tiêu cùng con. Những câu hỏi gợi mở dưới đây giúp con tự đánh giá mà không cảm thấy bị chấm điểm:
- Trong những mục tiêu con đặt ra, con thấy mình đã làm được điều gì? Kể một lần cụ thể.
- Điều gì khó hơn con nghĩ? Con đã làm gì khi gặp khó?
- Có điều gì con làm được mà trước khi đi con không nghĩ mình làm được?
- Con muốn giữ thói quen nào từ chuyến đi khi ở nhà?
- Nếu đi lần nữa, con muốn đặt mục tiêu gì?
Song song, cha mẹ có thể quan sát những thay đổi nhỏ trong vài tuần sau: con có tự dọn phòng không, có chủ động hơn khi gặp người lạ không, có tò mò hơn về tin tức, đồ ăn hay âm nhạc nước ngoài không. Những thay đổi này thường nhỏ và không đều; đừng so sánh con với anh chị hay bạn bè. Mỗi đứa trẻ mang về một thứ khác nhau.
Biến mục tiêu chuyến đi thành bước tiếp theo
Giá trị của chuyến đi kéo dài hơn khi nó nối với điều con làm sau đó. Nếu con thích một môn thể thao lần đầu thử ở trại, hãy tìm một lớp gần nhà. Nếu con kết bạn với một bạn nước ngoài, hãy giúp con giữ liên lạc an toàn qua thư điện tử hoặc ứng dụng có sự đồng ý của cha mẹ. Nếu con bắt đầu thích đọc sách tiếng Anh, hãy tìm sách phù hợp trình độ.
Nếu mục tiêu định hướng cho thấy con thích học trong môi trường quốc tế, đó là thông tin cho những quyết định lớn hơn, nhưng không nên vội. Nên cho con có thêm vài trải nghiệm khác nhau, ở những nơi khác nhau, trước khi coi đó là kết luận.
Cuối cùng, hãy lưu trang mục tiêu và nhật ký của con. Vài năm sau, khi con chuẩn bị hồ sơ du học, viết bài luận hay đơn giản là nhìn lại tuổi thơ, những trang ấy sẽ là chất liệu thật, cụ thể và có giá trị hơn bất kỳ giấy chứng nhận nào.
Câu hỏi thường gặp
Có nên đặt mục tiêu tăng điểm IELTS cho chuyến du học ngắn hạn?
Với học sinh lớn đang ôn thi và chọn khoá luyện thi chuyên sâu, có thể đặt mục tiêu về kỹ năng làm bài cụ thể. Nhưng một con số tăng điểm sau vài tuần dễ gây áp lực và không phản ánh hết điều con học được. Nên đặt mục tiêu về việc con làm, như hoàn thành số bài viết có giáo viên sửa.
Con không muốn đặt mục tiêu, chỉ muốn đi chơi thì sao?
Đi chơi cũng là một mục tiêu hợp lý, nhất là với trẻ nhỏ đi lần đầu. Có thể gợi ý một mục tiêu rất nhẹ, như thử một món ăn mới hoặc học một trò chơi của bạn nước khác. Mục tiêu nhẹ vẫn giúp con có điều để kể khi về mà không biến chuyến đi thành bài tập.
Làm sao biết con có thật sự tự lập hơn sau chuyến đi?
Quan sát việc con làm trong vài tuần sau khi về, không chỉ ngày đầu. Con có tự sắp đồ, tự giữ đồ, tự nhắc lịch của mình không. Cũng nên nhớ thói quen dễ trở lại như cũ khi có người làm hộ; cha mẹ có thể giữ lại một hai việc con đã tự làm ở trại để con tiếp tục.
Trại không gửi nhận xét chi tiết thì đánh giá chuyến đi thế nào?
Nhận xét của trại chỉ là một nguồn. Câu chuyện con kể, nhật ký, ảnh, và những thay đổi cha mẹ quan sát được ở nhà đều là thông tin. Trước khi đăng ký, có thể hỏi trại sẽ gửi những gì cuối khoá để biết trước.
Có nên thưởng con nếu đạt mục tiêu?
Phần thưởng vật chất dễ khiến con làm vì phần thưởng thay vì vì chính trải nghiệm. Cách tốt hơn là ghi nhận cụ thể nỗ lực của con, kể lại cho người thân nghe, hoặc cùng con làm một việc nối tiếp như đăng ký lớp học con vừa thích.