Ở một trại vùng nhiệt đới như Philippines, ba rủi ro sức khoẻ con gặp hằng ngày là nóng (kiệt sức, say nắng, cháy nắng), muỗi (trong đó đáng chú ý nhất là sốt xuất huyết) và bụng dạ (tiêu chảy khi đổi nước, đổi món). Cả ba đều phòng được phần lớn bằng thói quen đơn giản: uống nước đều, tránh nắng giữa trưa, che da và dùng kem chống muỗi, rửa tay và cẩn thận với đá lạnh, đồ ăn ngoài.
Trẻ Việt Nam quen nóng nên cha mẹ hay chủ quan. Nhưng nóng ở trại khác nóng ở nhà: con vận động nhiều hơn hẳn, ở ngoài trời lâu hơn, ngủ phòng điều hoà rồi bước ra nắng, và không có ai nhắc uống nước như mẹ. Bài này đi qua từng rủi ro, dấu hiệu nào là bình thường, dấu hiệu nào cần báo người lớn, và cha mẹ hỏi trại những gì.
Vì sao trẻ quen nóng vẫn dễ mệt vì nóng ở trại
Cơ thể chịu nóng tốt hay không phụ thuộc vào ba thứ: nhiệt độ, độ ẩm và mức vận động. Độ ẩm cao làm mồ hôi khó bay hơi, cơ thể mất cách làm mát chính của nó. Ở trại, con có thể học buổi sáng trong phòng mát, rồi buổi chiều chơi bóng một tiếng dưới trời nắng ẩm, cường độ cao hơn nhiều so với một buổi chiều bình thường ở nhà.
Tuần đầu là tuần dễ mệt nhất. Cơ thể cần vài ngày đến một hai tuần để quen với khí hậu và mức vận động mới, trong khi lịch trại thường dày ngay từ đầu. Thêm lệch giờ, ngủ ít vì lạ chỗ, ăn ít vì lạ món, con dễ đuối hơn bình thường.
Một yếu tố nữa là thói quen uống nước. Ở nhà, trẻ uống khi khát và được nhắc. Ở trại, con mải chơi, ngại đi vệ sinh giữa giờ học, hoặc uống nước ngọt thay nước lọc. Đến khi thấy khát rõ, cơ thể đã thiếu nước một phần.
Biết điều này giúp cha mẹ hiểu vì sao trại nghiêm túc thường xếp thể thao ngoài trời vào sáng sớm hoặc chiều muộn, có giờ nghỉ uống nước bắt buộc, và cho phép con nghỉ khi thấy choáng. Nếu lịch trại có nhiều hoạt động ngoài trời giữa trưa, đó là câu đáng hỏi.
Kiệt sức vì nóng và say nắng khác nhau thế nào
Hai tình trạng này hay bị gọi chung là say nắng, nhưng mức độ nguy hiểm khác hẳn. Bảng dưới tóm tắt dấu hiệu chung theo các hướng dẫn sơ cứu phổ biến, để cha mẹ và con nhận ra lúc nào cần báo người lớn ngay:
| Kiệt sức vì nóng | Say nắng (sốc nhiệt) | |
|---|---|---|
| Da | Ướt mồ hôi, có thể tái, mát | Nóng, đỏ; có thể khô hoặc vẫn ướt |
| Tinh thần | Mệt, choáng, vẫn tỉnh táo, nói chuyện được | Lú lẫn, nói lắp, lơ mơ, có thể ngất hoặc co giật |
| Đi kèm | Đau đầu, buồn nôn, chuột rút, khát | Đau đầu dữ dội, nôn, mạch nhanh |
| Việc đầu tiên | Đưa vào chỗ mát, nằm nghỉ, uống nước từng ngụm, làm mát da | Gọi cấp cứu, đưa vào chỗ mát, làm mát cơ thể nhanh trong lúc chờ |
| Mức nguy hiểm | Thường hồi phục khi nghỉ đúng cách, nhưng có thể nặng lên nếu tiếp tục vận động | Cấp cứu y tế, nguy hiểm tính mạng |
Ranh giới quan trọng nhất là tinh thần: con mệt mà vẫn tỉnh, trả lời đúng câu hỏi là một chuyện; con lú lẫn, nói không rõ, không biết mình ở đâu là chuyện khác hẳn. Dặn con rằng thấy bạn mình như vậy thì gọi người lớn ngay, không dìu bạn về phòng nằm.
Uống nước đúng cách ở trại
Bình nước riêng luôn đi theo người. Một bình nước có nắp, con tự đổ đầy ở trạm nước của trại. Bình có vạch hoặc con biết bình mình bao nhiêu thì dễ tự theo dõi đã uống mấy bình trong ngày.
Uống đều, không đợi khát. Mẹo đơn giản: uống vài ngụm mỗi giờ nghỉ giữa tiết, trước và sau thể thao. Màu nước tiểu sẫm là dấu hiệu dễ nhận ra cho thấy đang uống thiếu.
Nước lọc trước, nước ngọt sau. Nước ngọt, trà sữa, nước tăng lực không thay được nước lọc, và lượng đường cao làm con khát thêm. Trong ngày vận động nhiều, bác sĩ hoặc nhân viên y tế trại có thể khuyên bù điện giải; đó là việc của họ quyết định, không nên tự cho con uống thường xuyên.
Nước uống phải là nước an toàn. Ở nhiều nước nhiệt đới, nước máy không dùng để uống trực tiếp. Trại thường có nước lọc hoặc nước đóng bình cho học sinh. Con dùng nước đó để uống và đánh răng nếu trại dặn như vậy, không uống nước vòi trong phòng tắm.
Đá lạnh ngoài trại là điểm hở. Trong chuyến đi chơi, ly nước có đá ở quầy hàng nhỏ có thể làm từ nguồn nước không rõ. Cẩn thận hơn thì chọn đồ uống đóng chai còn niêm phong.
Muỗi và sốt xuất huyết: điều cha mẹ cần biết
Sốt xuất huyết lưu hành ở nhiều nước Đông Nam Á, trong đó có Philippines và cả Việt Nam. Bệnh do muỗi vằn truyền, loại muỗi đốt chủ yếu vào ban ngày, nhất là sáng sớm và chiều muộn, và sinh sôi mạnh vào mùa mưa. Với trẻ Việt Nam, đây không phải bệnh lạ, nhưng ở trại, cha mẹ không trực tiếp theo dõi được những ngày sốt của con.
Phòng muỗi ở trại gồm hai phần. Phần của trại: dọn nước đọng quanh khuôn viên, phun diệt muỗi theo lịch, lưới cửa sổ ký túc xá, màn hoặc điều hoà phòng ngủ. Phần của con: mặc áo dài tay, quần dài nhẹ khi ra ngoài lúc chiều muộn, dùng kem hoặc xịt chống muỗi loại phù hợp với lứa tuổi theo hướng dẫn trên bao bì hoặc lời khuyên của dược sĩ, và thoa lại sau khi bơi, ra nhiều mồ hôi.
Dấu hiệu cần báo nhân viên y tế ngay là sốt cao đột ngột, đau đầu, đau sau hốc mắt, đau mỏi người, phát ban, và đặc biệt các dấu hiệu cảnh báo như đau bụng, nôn nhiều, chảy máu chân răng hoặc mũi, li bì. Giai đoạn cần theo dõi kỹ nhất thường là lúc sốt bắt đầu giảm, vì có trẻ trở nặng đúng thời điểm ấy.
Về thuốc hạ sốt, có loại không nên dùng khi nghi sốt xuất huyết. Việc chọn thuốc là của bác sĩ hoặc nhân viên y tế; cha mẹ chỉ cần dặn trại báo nhà khi con sốt quá một ngày và báo rõ con đã được cho dùng thuốc gì. Ngoài sốt xuất huyết, một số nơi có các bệnh khác do côn trùng truyền; nên hỏi bác sĩ tư vấn du lịch hoặc trung tâm y tế dự phòng trước chuyến đi về tình hình ở nơi con đến.
Bụng dạ khi đổi nước, đổi món
Tiêu chảy du lịch là tình trạng rất phổ biến ở người đi xa, kể cả trẻ em. Nguyên nhân thường là vi khuẩn hay virus trong thức ăn, nước uống chưa sạch, hoặc đơn giản là hệ tiêu hoá chưa quen món mới. Phần lớn các ca nhẹ, tự hết sau một hai ngày nếu được bù nước đầy đủ.
Ở trại, căng tin nấu cho số đông thường có quy trình vệ sinh kiểm soát. Rủi ro cao hơn nằm ở chỗ khác: đồ ăn đường phố trong chuyến đi chơi, trái cây đã gọt sẵn bày ngoài trời, sữa chua hay kem không rõ nguồn, đồ ăn bạn mang từ ngoài vào để qua đêm trong phòng nóng.
Thói quen đáng tập cho con trước khi đi là rửa tay bằng xà phòng trước khi ăn và sau khi đi vệ sinh, mang theo một lọ nước rửa tay khô cho các chuyến đi chơi. Nghe đơn giản, nhưng ở trại, nơi hàng chục bạn ăn chung, đây là cách giảm lây lan hiệu quả nhất.
Khi con bị tiêu chảy, điều quan trọng nhất là bù nước. Con cần được báo cho nhân viên y tế nếu đi ngoài nhiều lần, có máu, sốt, nôn không uống được, hoặc có dấu hiệu mất nước như môi khô, tiểu ít, mệt lả. Trẻ nhỏ mất nước nhanh hơn người lớn, nên không chờ qua đêm.
Những câu cha mẹ nên hỏi trại về sinh hoạt ở xứ nóng
Những câu hỏi này giúp thấy trại đã tính tới khí hậu hay chỉ chép lịch trình của một trại ở xứ lạnh:
- Thể thao và hoạt động ngoài trời diễn ra giờ nào trong ngày, có lịch thay thế khi trời quá nóng hay mưa giông không.
- Trạm nước uống ở đâu, học sinh có được mang bình nước vào lớp không.
- Trại có kiểm soát muỗi thế nào, phòng ngủ có lưới cửa hoặc màn không.
- Nhân viên y tế có trực cả buổi chiều, thời điểm con chơi thể thao nhiều nhất không.
- Đồ ăn trong chuyến đi chơi do trại chuẩn bị hay con tự mua.
- Khi con sốt, sau bao lâu trại đưa đi khám và báo nhà.
Câu trả lời không cần hoàn hảo. Điều đáng tìm là trại có trả lời cụ thể không. Một người vận hành trại lâu năm ở vùng nhiệt đới trả lời những câu này rất nhanh, vì họ đã gặp đủ chuyện qua nhiều mùa, và thường kể thêm những điều cha mẹ chưa nghĩ tới để hỏi.
Da dưới nắng nhiệt đới: cháy nắng, rôm sảy, nấm kẽ chân
Cháy nắng là chuyện hay bị xem nhẹ nhất. Ở gần xích đạo, tia cực tím mạnh hơn nhiều nơi con quen, nhất là từ khoảng giữa buổi sáng đến giữa buổi chiều, và mạnh hơn nữa ở bãi biển, mặt hồ bơi, nơi ánh nắng phản chiếu. Một buổi chiều chơi ở bãi biển không thoa kem có thể để lại vùng da đỏ rát, phồng rộp, làm con mất ngủ và không tham gia được hoạt động mấy ngày sau.
Cách phòng đơn giản nhưng phải thành thói quen: kem chống nắng phổ rộng, thoa trước khi ra nắng và thoa lại sau khi bơi hoặc ra nhiều mồ hôi; mũ rộng vành; kính râm; áo chống nắng khi đi biển. Trẻ lớn thường bỏ qua vì ngại hoặc vì bạn bè không ai thoa. Nếu trại có giờ thoa kem chung trước giờ bơi, việc này dễ hơn nhiều.
Rôm sảy và mẩn ngứa hay gặp khi con mặc đồ bí, ra mồ hôi cả ngày rồi ngủ phòng điều hoà mà chưa tắm. Quần áo cotton thoáng, tắm sau giờ thể thao và thay đồ khô là đủ cho phần lớn trường hợp. Nấm kẽ chân, nấm bẹn xuất hiện khi con đi dép ướt, mặc đồ bơi ẩm hàng giờ hoặc dùng chung khăn. Dặn con lau khô kẽ chân, phơi khăn riêng, không mượn dép bạn.
Các vấn đề da này hiếm khi nguy hiểm, nhưng làm con khó chịu và ngủ kém, kéo theo mệt mỏi chung. Con nên được dặn báo nhân viên y tế khi vết cháy nắng phồng rộp rộng, kèm sốt, hoặc khi vùng ngứa lan rộng, chảy dịch. Nhân viên y tế trại thường xử lý những việc này hằng ngày.
Câu hỏi thường gặp
Con quen nóng ở Việt Nam thì sang Philippines có cần lo không?
Khí hậu hai nơi khá giống nhau, nên cơ thể con không phải làm quen nhiều như khi sang nơi lạnh. Rủi ro chủ yếu đến từ mức vận động cao hơn và việc không có người nhắc uống nước. Thói quen uống đều, nghỉ trong bóng râm và mặc đồ thoáng là đủ cho phần lớn các con.
Có cần tiêm phòng gì trước khi đi trại vùng nhiệt đới không?
Việc này nên hỏi bác sĩ hoặc trung tâm tư vấn tiêm chủng du lịch, vì phụ thuộc vào lịch tiêm của con, nơi đến và thời điểm đi. Nên đi khám sớm vài tuần trước chuyến bay để kịp tiêm nếu cần, và mang theo sổ tiêm chủng hoặc bản dịch tóm tắt.
Kem chống muỗi nào an toàn cho trẻ?
Có nhiều loại hoạt chất chống muỗi, mỗi loại có giới hạn tuổi và nồng độ phù hợp riêng. Cha mẹ nên hỏi dược sĩ, đọc kỹ hướng dẫn trên bao bì về độ tuổi, và cho con dùng thử ở nhà vài ngày trước chuyến đi để biết da con có kích ứng không.
Con bị sốt xuất huyết ở trại thì có phải về nước không?
Không nhất thiết. Nhiều ca được theo dõi và điều trị tại chỗ theo chỉ định của bác sĩ. Việc về nước hay ở lại do bác sĩ đánh giá dựa trên tình trạng của con và khả năng đi máy bay. Trong thời gian đó, trưởng đoàn ở cạnh con và báo nhà theo mốc đã hẹn.
Trại có cho con ra ngoài mua đồ uống không?
Ở hầu hết các trại nội trú cho học sinh nhỏ tuổi, con không tự ra ngoài khuôn viên. Đồ uống mua trong chuyến đi chơi có người lớn đi kèm. Trại thường có căng tin bán nước và đồ ăn nhẹ, nên tiền tiêu vặt chủ yếu dùng ở đây và trong các chuyến tham quan.
Làm sao biết con đang uống đủ nước khi ở xa?
Cha mẹ không đo được từ xa, nhưng có thể hỏi con vài câu đơn giản trong cuộc gọi: hôm nay uống mấy bình, có bị đau đầu chiều không, nước tiểu màu gì. Nhờ trưởng đoàn nhắc trong tuần đầu, khi con chưa quen nhịp, cũng là cách hiệu quả.