Trước khi đi trại tiếng Anh ở Philippines, con nên biết vài nét văn hoá sẽ gặp mỗi ngày: người Philippines rất coi trọng sự kính trọng với người lớn tuổi (thể hiện qua chữ “po”, “opo” và cách gọi Ate, Kuya), sống thiên về hoà khí trong nhóm, ít khi nói “không” thẳng thừng, và bữa ăn lấy cơm làm trung tâm. Hiểu mấy điều này giúp con chào hỏi đúng mực, đọc được ý của giáo viên và nhân viên, và tránh vô tình làm người khác mất mặt.
Philippines là đất nước nhiều đảo, nhiều ngôn ngữ vùng, với tiếng Filipino và tiếng Anh là hai ngôn ngữ chính thức. Trong trại tiếng Anh, con sẽ gặp giáo viên, quản lý ký túc xá, nhân viên căng tin, bảo vệ, tài xế — phần lớn là người địa phương. Những ghi chú dưới đây là xu hướng chung, không phải khuôn cho mọi người; mỗi vùng, mỗi gia đình một khác.
Kính trọng người lớn: Ate, Kuya, “po” và “opo”
Ate và Kuya. Ate (đọc gần như “a-tê”) là cách gọi chị, Kuya là cách gọi anh. Người Philippines dùng hai từ này không chỉ trong gia đình mà cả với người lạ lớn tuổi hơn mình một chút: chị phục vụ căng tin, anh bảo vệ, anh tài xế. Trại sinh gọi “Ate” hay “Kuya” kèm tên thường được đón nhận rất vui vẻ.
“Po” và “opo”. Trong tiếng Tagalog, “po” là một tiểu từ chêm vào câu để tỏ lễ độ với người lớn hoặc người cần tôn trọng, gần giống chữ “ạ” của tiếng Việt. “Opo” là “vâng ạ”. Con nói tiếng Anh vẫn được, nhưng học thêm “Salamat po” (cảm ơn ạ) thì người nghe sẽ nhớ con lâu.
Mano. Ở nhiều gia đình, trẻ chào ông bà, cô chú bằng cách cầm nhẹ bàn tay người lớn và chạm lên trán mình, gọi là “mano”. Con không cần làm điều này với giáo viên ở trại, nhưng nếu được mời về thăm nhà một nhân viên hoặc gia đình địa phương và thấy các bạn nhỏ làm, con biết đó là cử chỉ kính trọng, có thể làm theo nếu thấy tự nhiên.
Gọi giáo viên. Ở nhiều trường tiếng Anh, học viên gọi giáo viên là “Teacher” kèm tên, ví dụ “Teacher Anna”. Đây là cách gọi quen thuộc, không phải sai ngữ pháp, và thường lịch sự hơn gọi trống tên.
Hoà khí trong nhóm và cách người Philippines nói “không”
Một khái niệm hay được nhắc khi bàn về văn hoá Philippines là “pakikisama” — tinh thần hoà đồng, giữ cho quan hệ trong nhóm êm thấm. Đi cùng là “hiya”, cảm giác xấu hổ hay ngại khi làm mình hoặc người khác mất mặt trước đám đông. Hai khái niệm này giải thích nhiều tình huống trẻ Việt dễ hiểu lầm.
Ví dụ, khi con hỏi nhân viên “có thể đổi phòng cho con không”, câu trả lời có thể là “I will try” hoặc “maybe later” thay vì “không được”. Đó thường là cách từ chối nhẹ nhàng, không phải hứa hẹn. Ngược lại, giáo viên ít khi chê thẳng trước lớp; lời nhận xét quan trọng có thể được nói riêng hoặc gói trong lời khen. Con nên để ý những lời góp ý nhỏ như “you can try again this part” — đó là chỗ cần sửa.
Điều này cũng có nghĩa là con nên tránh làm người khác bẽ mặt: không cười to khi giáo viên phát âm một từ khác cách mình học, không phàn nàn về nhân viên trước mặt nhiều người, không đưa điện thoại quay lại khi ai đó lúng túng. Có điều không vừa ý thì nói riêng, nhẹ nhàng, hoặc nhờ trưởng đoàn chuyển lời. Người Việt cũng trọng thể diện nên phần này không xa lạ, chỉ cần con nhớ rằng nó còn quan trọng hơn khi mình là khách.
Bữa ăn: cơm là trung tâm, mời ăn là phép lịch sự
Trại tiếng Anh thường có căng tin riêng, nấu theo khẩu vị trộn giữa món Philippines và món hợp với học viên châu Á. Dù vậy, con sẽ gặp những thói quen ăn uống địa phương ở bữa liên hoan, chuyến đi chơi cuối tuần hoặc khi được mời về nhà ai đó.
| Điều con sẽ gặp | Ý nghĩa | Con nên làm gì |
|---|---|---|
| “Kain tayo!” (cùng ăn nào) | Lời mời ăn xã giao, kể cả khi người nói đang ăn một mình | Cảm ơn, mỉm cười; không bắt buộc ngồi vào ăn |
| Cơm ăn kèm hầu hết các bữa, kể cả bữa sáng | Cơm là phần chính, món mặn là phần ăn kèm | Lấy vừa đủ, ăn hết phần mình lấy |
| Món chua, mặn, ngọt rõ vị: adobo, sinigang, thịt nướng xiên | Khẩu vị khác món Việt: adobo có giấm và xì dầu, sinigang chua bằng me | Thử một miếng nhỏ trước khi lấy nhiều |
| Ăn bằng thìa và nĩa, thìa ở tay phải | Nĩa dùng để đẩy thức ăn vào thìa | Không cần đòi đũa; đa số trại vẫn có nếu hỏi |
| Bữa ăn tay trên lá chuối (kamayan) ở một số buổi liên hoan | Không khí sum vầy, ăn chung | Rửa tay sạch, dùng tay phải, lấy phần trước mặt mình |
Nếu con có dị ứng hay kiêng khem, nói trước với trại qua phiếu đăng ký và nhắc lại với nhân viên căng tin ngày đầu. Gọi chị phục vụ là “Ate” và nói “Salamat po” sau mỗi bữa là cách đơn giản để có thêm người để ý giúp con.
Đức tin và nhịp lễ trong đời sống hằng ngày
Phần đông người Philippines theo Công giáo, và đức tin hiện diện rõ trong đời sống: nhà thờ ở trung tâm mỗi thị trấn, tượng và ảnh thánh trong cửa hàng, xe jeepney, có khi cả trong văn phòng. Ở miền Nam, đặc biệt trên đảo Mindanao, có những cộng đồng Hồi giáo lâu đời. Trại tiếng Anh thường không đặt hoạt động tôn giáo trong chương trình, nhưng con có thể thấy nhân viên cầu nguyện ngắn trước bữa ăn hoặc dịp cuối tuần đi lễ.
Việc của con đơn giản là tôn trọng. Khi cả bàn im lặng một lúc trước bữa ăn, con chờ cùng, không cầm thìa ăn trước. Khi vào nhà thờ tham quan trong chuyến đi cuối tuần, con mặc áo có tay, quần hoặc váy qua gối, nói nhỏ, không chụp ảnh khi đang có lễ. Không đùa về hình ảnh tôn giáo, kể cả khi đó chỉ là chuyện vui giữa các bạn với nhau.
Các dịp lễ lớn như Tuần Thánh trước lễ Phục sinh, hay mùa Giáng sinh kéo dài từ khá sớm, có thể làm thay đổi lịch trình đi chơi, giờ mở cửa hàng và mức đông đúc ở sân bay. Con không cần nhớ lịch, nhưng nên hiểu vì sao có những ngày phố xá vắng hơn hoặc đông hơn hẳn.
Cử chỉ và thói quen nhỏ dễ hiểu lầm
Nhướng mày hoặc hất cằm. Nhiều người Philippines nhướng nhẹ lông mày để chào hoặc để nói “ừ, đúng rồi”. Đó không phải thái độ khó chịu.
Chỉ bằng môi. Có người chỉ hướng bằng cách chu môi về phía đó thay vì dùng ngón tay. Con hỏi đường mà thấy người trả lời “chỉ bằng môi” thì đi theo hướng ấy.
Ngoắc tay gọi người. Ngoắc ngón trỏ để gọi ai đó lại gần bị coi là bất lịch sự ở Philippines cũng như nhiều nơi khác. Muốn gọi, con giơ tay hoặc vẫy cả bàn tay úp xuống, hoặc đến gần nói.
Tiếng “psst”. Người địa phương đôi khi gọi nhau bằng tiếng “psst”, nhất là để gọi người phục vụ. Con không nên bắt chước với giáo viên hay người lớn; dùng “Excuse me, Ate” là đủ.
Đúng giờ. Ngoài đời sống xã hội, giờ hẹn có thể co giãn, nhưng trong trại thì lịch học, giờ điểm danh, giờ tắt đèn là cố định. Con đừng lấy chuyện “người địa phương đến muộn” làm lý do trễ lớp.
Chuẩn bị ở nhà trong một tuần trước khi bay
Chỉ cần vài buổi tối, cha mẹ có thể giúp con làm quen trước với đất nước sẽ đến, để những ngày đầu bớt chới với:
- Học năm câu Tagalog: “Salamat po” (cảm ơn ạ), “Magandang umaga po” (chào buổi sáng ạ), “Opo” (vâng ạ), “Ingat” (cẩn thận nhé, cũng dùng để chào tạm biệt), “Masarap” (ngon quá).
- Xem cùng con vài video về món ăn Philippines và chọn trước hai món muốn thử.
- Tìm hiểu vị trí trại trên bản đồ: gần thành phố nào, khí hậu ra sao, mùa mưa bắt đầu khi nào.
- Nói về sự khác nhau giữa tiếng Anh của giáo viên Philippines và tiếng Anh con nghe trong phim Mỹ, Anh: khác giọng, không phải sai.
- Chuẩn bị một món quà nhỏ nhẹ mang tính Việt Nam để tặng giáo viên hoặc bạn thân trong trại vào ngày cuối.
- Thống nhất cách con ăn mặc khi đi chơi cuối tuần: áo có tay khi vào nhà thờ, giày dép đi bộ được, mũ nón chống nắng.
Những chuẩn bị này không làm con thành người hiểu Philippines, nhưng đủ để con bắt đầu với một thái độ tò mò và lễ độ, điều mà giáo viên và nhân viên ở trại thường cảm nhận ngay trong vài ngày đầu.
Giáo viên Philippines: cách dạy và cách khen
Giáo viên tiếng Anh ở các trường Philippines thường ấm áp, kiên nhẫn và hay khen. Với trẻ Việt quen kiểu thầy cô nghiêm, sự thân thiện này đôi khi khiến các em xuề xoà quá mức: gọi trống tên, đùa quá trớn, nhờ giáo viên làm hộ bài. Con nên nhớ thân thiện không có nghĩa là ngang hàng; giáo viên vẫn là người lớn cần được kính trọng.
Lời khen như “very good”, “excellent” rất phổ biến và mang tính động viên. Con không nên dựa vào lời khen để tự đánh giá mình đã giỏi. Cách tốt hơn là hỏi lại: “What should I improve?” — giáo viên thường vui khi học trò chủ động hỏi, và câu trả lời sẽ cụ thể hơn.
Nếu có điều không hài lòng với một tiết học, như giáo viên hay đến muộn hoặc nội dung quá dễ, con không nói thẳng trong lớp mà báo với quản lý học vụ hoặc trưởng đoàn. Cách này vừa giữ thể diện cho giáo viên, vừa giúp vấn đề được giải quyết thật. Phụ huynh nhận được phản ánh từ con cũng nên đi qua kênh này thay vì đăng lên mạng xã hội.
Đi chơi cuối tuần: trung tâm thương mại, chợ và đường phố
Nhiều trại tiếng Anh tổ chức chuyến đi cuối tuần tới trung tâm thương mại, chợ địa phương, bãi biển hoặc khu di tích. Ở Philippines, trung tâm thương mại lớn là nơi sinh hoạt chung của nhiều gia đình: đi dạo, ăn uống, tránh nóng, có khi cả dự lễ. Ở cửa ra vào thường có nhân viên bảo vệ kiểm tra túi xách; con mở túi cho kiểm, không phản ứng, vì đó là quy trình bình thường với mọi người chứ không nhắm vào khách nước ngoài.
Ở chợ và quầy hàng nhỏ, trả giá nhẹ nhàng đôi khi được chấp nhận, nhưng trong cửa hàng có niêm yết thì không. Con hỏi giá bằng giọng vui vẻ, nếu thấy không hợp thì cảm ơn rồi đi, không chê hàng trước mặt người bán. Tiền lẻ nên để riêng một ngăn, không rút cả xấp tiền ra giữa đám đông, điện thoại không để túi sau.
Đi đường, con luôn ở cùng nhóm và người hướng dẫn, không tự ý tách ra mua đồ hay đi chụp ảnh. Các phương tiện như jeepney, xe ba bánh tricycle rất đặc trưng và vui để ngắm, nhưng học sinh trong trại chỉ đi khi có người lớn đi cùng và nằm trong kế hoạch của trại. Con có thể chụp ảnh đường phố, nhưng khi muốn chụp riêng một người — người bán hàng, em nhỏ, cụ già — hãy hỏi trước bằng một cử chỉ hoặc câu “May I take a photo?”.
Câu hỏi thường gặp
Ở Philippines con có cần nói tiếng Tagalog không?
Không cần. Tiếng Anh là một trong hai ngôn ngữ chính thức và được dùng rộng rãi trong trường học, cửa hàng, sân bay. Học vài câu Tagalog như cảm ơn, chào buổi sáng chỉ để tỏ thiện ý; người địa phương thường rất vui khi nghe khách nước ngoài nói được vài chữ của họ.
Gọi nhân viên trong trại là Ate, Kuya có bị coi là suồng sã không?
Thường là không. Đây là cách gọi thân mà vẫn lễ phép, người Philippines dùng với người lớn hơn mình một chút. Với giáo viên thì nên gọi Teacher kèm tên, còn với quản lý cấp cao hay người lớn tuổi hẳn thì gọi Sir hoặc Ma’am kèm tên.
Con không ăn được món Philippines thì có bị đói không?
Căng tin trại tiếng Anh thường nấu nhiều món quen thuộc với học viên châu Á như cơm, rau xào, canh, thịt gà. Con nên thử từng miếng nhỏ món lạ, báo trước với trại nếu kiêng khem hoặc dị ứng, và mang theo một ít đồ ăn khô được phép mang để lót dạ những ngày đầu.
Người Philippines nói “maybe” hoặc “I will try” có nghĩa là đồng ý không?
Không hẳn. Vì coi trọng hoà khí, nhiều người tránh nói “không” thẳng. “Maybe”, “I will try”, “later” trong nhiều trường hợp là lời từ chối nhẹ. Nếu việc quan trọng, con nên hỏi lại cụ thể: khi nào, ai làm, hoặc nhờ trưởng đoàn hỏi giúp.
Đi tham quan nhà thờ ở Philippines cần lưu ý gì?
Mặc áo có tay, quần hoặc váy qua gối, nói nhỏ, tắt chuông điện thoại, không đi ngang lối giữa khi đang có lễ, không chụp ảnh nếu có biển hoặc người nhắc. Không đùa về tượng, ảnh tôn giáo. Nếu không chắc, con quan sát người địa phương và làm theo.
Tiếng Anh của giáo viên Philippines có khác tiếng Anh trong phim Mỹ không?
Có khác về giọng và vài cách dùng từ, như mọi vùng nói tiếng Anh. Giáo viên ở các trường tiếng Anh thường được đào tạo phát âm rõ ràng để dạy người nước ngoài. Nghe nhiều giọng khác nhau giúp con quen với tiếng Anh như một ngôn ngữ toàn cầu, không chỉ của một nước.