Khi học và sống cùng thầy cô, bạn bè nước ngoài, con sẽ gặp những khác biệt giao tiếp lớn hơn khác biệt ngôn ngữ: có người nói thẳng điều mình nghĩ, có người nói vòng để giữ hoà khí; có lớp mong học sinh hỏi lại và phản biện, có lớp coi im lặng là lễ phép; có nơi đúng giờ là tôn trọng tuyệt đối, có nơi giờ hẹn co giãn. Hiểu rằng mỗi kiểu đều có lý do giúp con không thấy bị xúc phạm và không vô tình làm người khác phật lòng.
Các nhà nghiên cứu giao tiếp như Edward T. Hall từng phân biệt nền văn hoá “ngữ cảnh cao” — ý nghĩa nằm nhiều trong hoàn cảnh, quan hệ, điều không nói ra — với nền văn hoá “ngữ cảnh thấp” — ý nghĩa nằm chủ yếu trong lời nói rõ ràng. Đây là khung tham khảo, không phải bảng xếp loại các nước; trong một nước vẫn có người nói thẳng, người nói vòng. Bài này dùng khung ấy để đi qua những tình huống cụ thể con hay gặp ở trại.
Nói thẳng và nói vòng: cùng một ý, hai cách
Trẻ Việt thường quen nói vòng với người lớn, nói thẳng với bạn thân. Ở trại, con sẽ gặp người nói thẳng với cả giáo viên và người nói vòng với cả bạn bè. Ví dụ dưới đây giúp con nhận ra ý thật phía sau câu chữ.
| Tình huống | Cách nói thẳng | Cách nói vòng | Ý thật |
|---|---|---|---|
| Không đồng ý với kế hoạch nhóm | “I don’t think this will work.” | “That’s interesting… maybe we can also think about another way?” | Không đồng ý |
| Từ chối lời rủ | “No, I don’t want to go.” | “I’m a bit tired today, maybe next time.” | Không muốn đi lần này |
| Góp ý bài làm | “This part is wrong.” | “This is good, you could check this part again.” | Phần này cần sửa |
| Nhờ giúp | “Can you help me with this?” | “This is quite difficult for me…” | Muốn được giúp |
Khi con gặp người nói thẳng, đừng vội nghĩ họ thô lỗ; ở nhiều gia đình, nói rõ là cách tôn trọng thời gian và trí tuệ người nghe. Khi con gặp người nói vòng, đừng hiểu “maybe” là “có”. Và khi con cần người khác hiểu mình, đặc biệt với người không cùng tiếng mẹ đẻ, nói rõ ràng mà nhẹ nhàng thường an toàn nhất.
Trong lớp: hỏi lại không phải là vô lễ
Nhiều học sinh Việt được dạy rằng ngắt lời thầy cô hay hỏi lại nhiều lần là thiếu lễ phép. Ở nhiều lớp học quốc tế, điều ngược lại mới đúng: giáo viên mong học sinh hỏi khi chưa hiểu, nêu ý kiến khác, thậm chí phản biện có lý lẽ. Học sinh im lặng suốt buổi dễ bị hiểu là không theo kịp hoặc không quan tâm.
Con có thể tập vài câu hỏi lịch sự: “Sorry, could you explain that again?”, “Can I ask a question?”, “I have a different idea, can I share?”. Giơ tay trước khi nói vẫn là cách an toàn trong hầu hết lớp học. Nếu ngại hỏi trước lớp, con có thể hỏi riêng giáo viên sau giờ học; đa số giáo viên đều đánh giá cao học sinh chủ động.
Phản biện không có nghĩa là cãi. Con trình bày ý của mình kèm lý do, lắng nghe phản hồi, và chấp nhận khi giáo viên giải thích được vì sao ý khác hợp hơn. Đây là kỹ năng nhiều học sinh Việt mang về từ những khoá ngắn hạn và dùng tiếp ở trường trong nước, nếu giáo viên ở nhà cũng mở lòng đón nhận.
Ngược lại, một số giáo viên đến từ những nước có văn hoá lớp học trang trọng hơn sẽ thích học sinh trật tự, chờ được gọi. Con quan sát vài buổi đầu xem lớp mình theo kiểu nào và điều chỉnh. Đó chính là năng lực liên văn hoá: không có một cách đúng duy nhất, chỉ có cách hợp với từng hoàn cảnh.
Đúng giờ: hiểu nhịp thời gian của nơi con đến
Giờ của trại là giờ cố định. Dù văn hoá địa phương có thoải mái đến đâu về giờ giấc, lịch học, giờ điểm danh, giờ xe xuất phát, giờ tắt đèn ở trại là cố định vì liên quan đến an toàn và cả trăm người khác. Con đến sớm năm phút là thói quen tốt nhất.
Đến muộn cần báo trước. Ở nhiều nước, đến muộn mà không báo bị coi là không tôn trọng người chờ. Nếu biết mình sẽ trễ, con báo giáo viên hoặc trưởng nhóm trước, xin lỗi ngắn khi đến, không giải thích dài dòng trước lớp.
Nhịp thời gian xã hội thì khác. Một buổi tiệc nhỏ của bạn cùng phòng, một lời hẹn “gặp sau bữa tối” có thể co giãn. Con không cần bực khi bạn đến muộn mười lăm phút trong những dịp như vậy, nhưng với việc chung của nhóm, nên thống nhất giờ cụ thể.
Thời gian riêng tư cũng là thời gian. Có bạn cần một khoảng yên tĩnh sau giờ học, không muốn bị rủ đi chơi ngay. Tôn trọng điều đó cũng là tôn trọng thời gian của người khác.
Khoảng cách, cái chạm và ánh mắt
Mỗi nền văn hoá có một “vùng riêng” khác nhau quanh mỗi người. Có bạn nói chuyện đứng rất gần, khoác vai, vỗ lưng; có bạn lùi lại khi người khác đến quá gần. Con quan sát và giữ khoảng cách vừa phải, khoảng một cánh tay, khi chưa quen. Ôm chào là thói quen ở một số nơi, nhưng không phải ai cũng thích; chìa tay hoặc vẫy chào là lựa chọn an toàn.
Một số cử chỉ trẻ Việt hay làm có thể bị hiểu khác: xoa đầu bạn nhỏ hơn (ở một số nước Đông Nam Á, đầu được coi là phần cần tôn trọng), dùng ngón tay chỉ thẳng vào người khác, đưa đồ bằng một tay cho người lớn tuổi. Ngược lại, con cũng có thể thấy bạn nước ngoài làm những cử chỉ mà ở Việt Nam bị coi là thiếu lễ phép, như gác chân lên ghế, gọi giáo viên bằng tên. Khi không chắc, quan sát người địa phương và hỏi người hướng dẫn.
Về ánh mắt, ở nhiều lớp học phương Tây, nhìn vào mắt người nói là dấu hiệu lắng nghe và trung thực; cúi mắt có thể bị hiểu là thiếu tự tin hoặc giấu điều gì. Ở nhiều nơi châu Á, nhìn thẳng quá lâu vào người lớn lại bị coi là thách thức. Con không cần thay đổi bản thân, chỉ cần biết để không hiểu sai người khác và để giải thích khi có ai hỏi.
Với cái chạm, có một nguyên tắc không phụ thuộc văn hoá: cơ thể con là của con. Con có quyền nói “please don’t touch me” với bất kỳ ai, kể cả người lớn, và báo trưởng đoàn nếu có người chạm khiến con khó chịu.
Khen, cảm ơn và xin lỗi: ba câu nói hằng ngày
Khen. Ở nhiều nước, lời khen được nói thường xuyên và đón nhận bằng một câu “thank you” đơn giản. Trẻ Việt hay từ chối lời khen kiểu “không đâu, con dở lắm” vì khiêm tốn; với bạn nước ngoài, cách đó có thể khiến người khen thấy lời mình bị gạt đi. Nhận lời khen bằng “thank you” rồi khen lại một điều thật ở người kia là đủ.
Cảm ơn. Nói “thank you” cho cả những việc nhỏ: nhân viên căng tin đưa khay, bạn giữ cửa, giáo viên trả bài. Ở Việt Nam, người trong nhà ít nói cảm ơn với nhau; ở trại, cảm ơn là cách cho người khác biết con nhận thấy việc họ làm.
Xin lỗi. “Sorry” và “excuse me” dùng rất nhiều: khi đi ngang qua người khác, khi va nhẹ, khi cần ngắt lời. Xin lỗi không có nghĩa là nhận mọi lỗi về mình; đó là phép lịch sự để giữ cho tương tác nhẹ nhàng.
Xưng hô. Tiếng Anh không có hệ xưng hô theo tuổi như tiếng Việt. Con gọi bạn bằng tên, gọi giáo viên theo cách trại hướng dẫn (Mr., Ms. kèm họ, hoặc Teacher kèm tên). Gọi trống “you” với giáo viên trong tiếng Anh là bình thường, không vô lễ.
Những câu tiếng Anh nên thuộc trước khi đi
Không cần tiếng Anh hay để giao tiếp lịch sự; chỉ cần vài câu đúng lúc. Cha mẹ có thể cùng con luyện những câu sau cho đến khi bật ra tự nhiên:
- “Could you say that again, more slowly, please?” — khi chưa nghe kịp.
- “What does … mean?” — khi gặp từ lạ.
- “In Vietnam, we usually… How about in your country?” — để mở một cuộc trò chuyện về văn hoá.
- “I’m sorry, I didn’t mean that.” — khi lỡ nói điều làm bạn buồn.
- “I don’t feel comfortable with that.” — khi muốn từ chối hoặc đặt ranh giới.
- “Can I join you?” — khi muốn tham gia một nhóm đang chơi.
- “Excuse me, I need help.” — khi cần người lớn giúp đỡ.
Một mẹo nhỏ: viết các câu này vào mặt sau thẻ tên hoặc một tấm thẻ nhỏ để trong túi những ngày đầu. Sau một tuần, con thường không còn cần nhìn thẻ nữa.
Khi hiểu lầm đã xảy ra
Dù chuẩn bị kỹ, hiểu lầm vẫn sẽ có: con nói một câu đùa mà bạn thấy bị xúc phạm, bạn từ chối lời rủ khiến con tưởng bạn ghét mình, giáo viên góp ý thẳng khiến con buồn cả ngày. Hiểu lầm không phải thất bại; đó là phần chính của trao đổi văn hoá.
Cách xử lý đơn giản gồm ba bước. Thứ nhất, tạm dừng phán xét: tự hỏi “có cách hiểu nào khác không?”. Thứ hai, hỏi lại: “When you said…, did you mean…?”. Thứ ba, nếu mình sai, xin lỗi ngắn và nói rõ ý định thật: “I’m sorry, I was joking, I didn’t want to hurt you.”
Nếu con không tự gỡ được, trưởng đoàn hoặc giáo viên phụ trách hoạt động là người phù hợp để hoà giải. Họ thường giúp hai bên hiểu nhau hơn chỉ trong một buổi trò chuyện ngắn. Khi về nhà, những lần hiểu lầm đã được gỡ thường là câu chuyện con kể nhiều nhất, vì đó là lúc con thật sự học được điều gì đó về người khác.
Làm việc nhóm với bạn nhiều nước
Dự án nhóm là nơi khác biệt giao tiếp lộ rõ nhất. Bạn từ nền văn hoá đề cao cá nhân có thể nhận phần việc nhanh, nói ý mình ngay; bạn từ nền văn hoá đề cao tập thể có thể chờ cả nhóm đồng thuận, ngại nhận vai trưởng nhóm. Không kiểu nào đúng hơn; nhóm tốt là nhóm biết dùng cả hai.
Một vài thói quen giúp nhóm trộn quốc tịch chạy trơn: phân vai rõ ngay buổi đầu (người ghi chép, người canh giờ, người trình bày), mỗi người nói một lượt trước khi tranh luận, viết lại quyết định bằng tiếng Anh đơn giản để ai cũng hiểu. Con có thể chủ động đề nghị những điều này; giáo viên thường đánh giá cao học sinh biết tổ chức nhóm.
Khi nhóm bất đồng, con nhớ tách ý tưởng khỏi con người: “I like your idea, and I have a worry about…” giữ được không khí. Nếu có bạn không làm phần việc của mình, nói chuyện riêng trước, báo giáo viên sau. Những kỹ năng này con dùng được ngay khi về lại lớp học ở Việt Nam.
Câu hỏi thường gặp
Bạn nước ngoài nói thẳng làm con buồn thì phải làm sao?
Trước hết nhớ rằng ở nhiều gia đình, nói thẳng là cách tôn trọng chứ không phải coi thường. Nếu câu nói làm con khó chịu, con đáp lại nhẹ nhàng: “That sounded a bit harsh to me.” Phần lớn các bạn sẽ giải thích hoặc xin lỗi. Nếu bạn cố ý xúc phạm nhiều lần, con báo trưởng đoàn.
Hỏi lại giáo viên nước ngoài nhiều lần có bị coi là kém không?
Thường là không. Nhiều giáo viên quốc tế mong học sinh hỏi khi chưa hiểu và đánh giá cao sự chủ động. Con dùng câu lịch sự như “Could you explain that again?”, giơ tay trước khi hỏi, hoặc hỏi riêng sau giờ học nếu ngại hỏi trước lớp.
Có nên ôm chào bạn nước ngoài không?
Không nên chủ động ôm khi chưa quen. Mỗi người, mỗi nền văn hoá có mức thoải mái khác nhau với cái chạm. Vẫy tay, mỉm cười, bắt tay là lựa chọn an toàn. Nếu bạn chủ động ôm và con không thoải mái, con có thể lùi nhẹ và chìa tay thay vào đó.
Con hay từ chối lời khen vì khiêm tốn, như vậy có sao không?
Với bạn nước ngoài, từ chối lời khen có thể khiến người khen thấy lời mình bị gạt đi. Con có thể giữ sự khiêm tốn mà vẫn nhận lời khen bằng một câu “Thank you, I practiced a lot” hoặc khen lại một điều thật ở người kia.
Đến muộn giờ học ở trại có bị phạt không?
Tuỳ quy định từng trại, nhưng đến muộn thường được ghi lại và báo trưởng đoàn, vì giờ giấc ở trại gắn với điểm danh và an toàn. Con nên đặt báo thức, chuẩn bị đồ từ tối, và báo trước nếu biết mình sẽ trễ vì lý do chính đáng.
Làm sao biết một cử chỉ có bị coi là bất lịch sự ở nước đến không?
Hỏi trưởng đoàn hoặc đơn vị tổ chức trong buổi họp đoàn trước khi đi, đọc phần hướng dẫn văn hoá trại gửi, và quan sát người địa phương trong vài ngày đầu. Khi không chắc, chọn cách trung tính nhất: mỉm cười, giữ khoảng cách vừa phải, dùng cả hai tay khi đưa đồ cho người lớn.